مرتضى مطهرى

233

مجموعه آثار شهيد مطهرى ( فارسي )

شخصيه است ، يعنى جمع [ در ] تعبير است . « قتل من فى الدّار » يعنى همهء كسانى كه در خانه‌اند كشته شدند . « قتل من فى العسكر » يعنى همهء كسانى كه در لشكر هستند ( فرض كنيد آنهايى كه اهل تهران هستند ) كشته شدند . اين يك قضيهء شخصيه است نه يك قضيهء كليه و لذا از نظر علوم ارزشى ندارد . حرف دقيق بوعلى اين است كه مىگويد حتى آنجا كه ما طبيعت كلى را موضوع قرار مىدهيم و مثلا مىگوييم : « هر آهنى در اثر حرارت منبسط مىشود » نظرمان به آهنهايى است كه افراد محقّقى در خارج - در گذشته يا حال يا آينده - دارند . مىگوييم هر آهنى اعم از آهنهاى گذشته ، حاضر و آينده در اثر حرارت منبسط مىشود . در اينجا موضوع قضيه از دايرهء هستى خارج مىشود ولى ديگر از دايرهء موجودات گذشته و حاضر و آينده خارج نمىشود . بعد يك مثال خوبى مىزند ؛ مىگويد اگر ما فرض كنيم كه در دنيا شكلى غير از مثلث وجود پيدا نكرده است درست است كه بگوييم : « كلّ شكل مثلث » يعنى هر شكلى كه در دنيا وجود داشته و وجود دارد مثلث است ؛ يعنى حكم رفته است روى وجود اشياء يا اگر فرض كنيم كه همهء شكلهاى دنيا كه از قديم وجود داشته و امروز وجود دارد و در آينده وجود خواهد داشت منحصر است در همين چند شكل هندسى كه ما شناخته‌ايم ، يعنى آنچه شكل در طبيعت وجود دارد يا مثلث است يا مربع يا دايره يا فلان شكل خاص ديگر و شكل ديگرى غير از اينها وجود ندارد ، صحيح است كه بگوييم هر شكلى يا مثلث است يا مربع يا دايره و يا فلان شكل خاص ديگر . در اينجا هم حكم رفته است روى وجود اشياء . ولى ذهن گاهى در دايره‌اى وسيعتر از افراد محقّق حكم مىكند ، يعنى بر افراد مقدّر هم حكم مىكند ؛ چرا ؟ ديگر افراد مقدّر از كجا ؟ مىگويد براى اينكه حكم مال ذات و ماهيت شىء است نه مال وجود ؛ حكم قضيهء ما از لوازم ماهيت شىء است نه از احكام وجود . وقتى كه چيزى از احكام ماهيت شىء شد ، اعم از افراد محقق و مقدر مىشود . مثلا همين مثال را در نظر مىگيريم ؛ مىگوييم : تنها شكلى كه در دنيا وجود داشته و وجود دارد و وجود خواهد داشت مثلث است ( كلّ شكل مثلّث ) و يا مىگوييم : شكلهايى كه در دنيا وجود دارد يا مثلث است يا مربع يا دايره يا . . . ( كلّ شكل امّا مثلّث او مربّع او دائرة او . . . ) در اينجا آيا طبيعت شكل اقتضا دارد كه هر شكلى از آن جهت كه شكل هست بايد مثلث باشد يا يكى از اين شكلهاى موجود باشد ؟ يا نه ، شكل از آن جهت كه شكل است مىتواند مثلّث باشد ،